KINDEREN ALS NABESTAANDE

Het rouwproces van kinderen
Zelfdoding en kinderen : hoe hiermee omgaan ?
Opvang van kinderen
CAW: Centra Algemeen Welzijnswerk organiseert Praatgroep voor kinderen rond verlies na een zelfdoding!!
Nuttige adressen en links

Kinderen die een zelfdoding meemaken in hun nabije omgeving, verdienen specifieke aandacht. In dit hoofdstuk bekijken we het rouwproces en een aantal factoren die hierbij een rol spelen. Hierbij aansluitend gaan we in op de vraag wat ouders, en andere opvoeders, aan kinderen over de zelfdoding kunnen meedelen, en hoe dit best kan worden gedaan. Vervolgens worden enkele concrete richtlijnen gegeven over het helpen van kinderen. Het hoofdstuk besluit met een overzicht van adressen waar ouders en kinderen terecht kunnen voor ondersteuning en hulpverlening.

Het rouwproces van kinderen

Kinderen hebben dezelfde capaciteit om te voelen als volwassenen, maar ze zijn niet op dezelfde wijze in staat om hun gevoelens te beschrijven en te verwoorden. Waar bij volwassenen de eerste rouwreacties onmiddellijk volgen op het sterven van een geliefde, begint dit bij kinderen soms enkele weken of maanden na de dood. Zij schuiven het rouwen soms voor zich uit tot ze voelen dat voldaan is aan hun behoefte aan fysieke en psychologische veiligheid.
Kinderen zijn niet in staat om lange tijd met verdriet bezig te zijn. Hun capaciteit om de pijn te verdragen die wordt opgeroepen door de erkenning van het verlies is beperkt. Daarom vermijden ze vaak ook erover te praten. Dit is ook de reden waarom ze met onderbrekingen en soms gedurende jaren bezig zijn met het verlies.
Voor kinderen is hun spel erg belangrijk. Spelen is hun meest natuurlijke instrument voor communicatie. Daarin kunnen ze zich op een veilige manier uiten. Ze spelen als het ware angstwekkende gebeurtenissen na en proberen ze zo onder controle te krijgen.
Na het verlies van iemand die hen nabij stond, gaan kinderen zich vaak afhankelijk opstellen. Ze klampen zich vast aan anderen, ze vragen hen dingen te doen die ze voorheen zelf konden, ze eisen voortdurend extra individuele aandacht op en vertonen kinderlijk gedrag dat ze reeds ontgroeid waren.
Kinderen hebben een sterke behoefte zich in te passen in de groep van leeftijdsgenoten en zich door hen aanvaard te voelen. Wanneer iemand uit hun directe omgeving sterft, maakt dit gebeuren hen verschillend van hun leeftijdsgenoten. Veel kinderen voelen zich ongemakkelijk met dit verschil. Ze hebben behoefte aan de verzekering dat men hen blijft accepteren en respecteren om hun eigen kwaliteiten.
De emoties van kinderen kunnen soms heel explosief zijn. Volwassenen hebben hier vaak moeite mee. Het is echter belangrijk dat men hen deze emoties laat uiten zonder hen hiervoor schuldgevoelens te geven. Aandachtig luisteren naar hetgeen achter deze emoties zit, hen het gevoel geven dat ze deze emoties mogen uiten en proberen correct te antwoorden op de vragen die aan de basis liggen, kan helpen.
In de adolescentie willen jongeren vaak controle hebben over hun gevoelens. Ze voelen zich dan ook niet steeds comfortabel met de vraag om open over gevoelens te praten. Ze zijn bang als kinderlijk te worden ervaren. Vaak zijn ze beschaamd over hun verdriet.
Soms neemt een kind van hetzelfde geslacht als dat van de ouder die overleden is een deel van de rol en taken van deze ouder over. Het kind schuift dan als het ware een generatie op. Dit kan soms worden aangemoedigd door de omgeving, maar het is niet gezond voor de ontwikkeling van het kind zelf.

Het rouwproces van een kind wordt sterk bepaald door de volgende drie factoren : de leeftijd van het kind, de manier waarop de dood heeft plaatsgevonden en de relatie die het kind had met de overledene. We gaan hieronder dieper in op deze factoren.

Leeftijd

Om kinderen en jongeren die rouwen beter te begrijpen, is het belangrijk zicht te hebben op leeftijdsgebonden reacties. Men mag deze leeftijdsverschillen echter niet te strict zien. Ontwikkeling is immers een individueel gebeuren en niet zomaar in duidelijk afgelijnde, algemene fasen op te delen.

Kinderen in de eerste maanden van het leven wenen als ze hun verzorging missen, maar een goede verzorging sust snel deze reactie. Het is dus de verzorging die belangrijk is, de persoon die ze geeft is vervangbaar.
Vanaf de leeftijd van 4 à 5 maanden tot 2 jaar beginnen kinderen onbehagen te vertonen wanneer ze de moeder of de vertrouwde ouderfiguur missen, bv. meer huilen, slecht slapen, weinig eten...
Vanaf 2 tot 5 jaar verschillende de emotionele reacties van rouwende kinderen niet zoveel meer van deze van volwassenen. Ze missen nog wel de capaciteit om hun gedachten, gevoelens en herinneringen in woorden uit te drukken. Wanneer een vertrouwd persoon niet terugkomt, ontstaat er verwarring. Het kind zal de dood van een geliefd persoon wel aanvoelen, maar niet volledig begrijpen. Ze kunnen zich niet voorstellen dat de dood onomkeerbaar en definitief is. Daardoor stellen ze allerlei vragen zoals bv. wanneer de overledene terugkomt en wat hij doet.
Kinderen van 5 tot 8 jaar begrijpen de dood en de implicaties ervan beter. Ze zijn zeer kwetsbaar omdat ze het ergens wel begrijpen, maar nog niet de mogelijkheden hebben om hiermee om te gaan. Ontkenning is vaak hun eerste verdediging. Ze doen alsof er niets gebeurd is. Ze zijn innerlijk geraakt door het verlies maar dit komt niet steeds tot uitdrukking in uiterlijk gedrag. Kinderen hebben vaak uitdrukkelijk toelating en steun nodig om hun verdriet te uiten. Soms moeten ze hier herhaaldelijk toe worden uitgenodigd. Pas als ze zich wel veilig genoeg voelen, kunnen ze hun onbehagen en droefheid toelaten. Als ze zich niet uiten, ontwikkelen ze vaak een fantasieleven waarin de overledene sterk wordt geïdealiseerd. Ze kunnen tevens schuldgevoelens hebben die voortkomen uit agressieve wensen die ze ooit gehad hebben. Dikwijls ziet men op deze leeftijd een angstige bezorgdheid anders te zijn dan vriendjes en is er ook angst voor de dood van overblijvende familieleden.
Kinderen van 8 tot 12 zijn niet meer zo afhankelijk, maar hun onafhankelijkheid is nog zeer fragiel. Het sterven van een ouder roept hun kinderlijke gevoelens weer op, maar ze hebben een sterke neiging om deze te verbergen en een façade van onafhankelijkheid op te bouwen en zich opstandig te gedragen. Dit wordt vaak verkeerd geïnterpreteerd als moeilijk gedrag.
Kinderen van deze leeftijd hebben de behoefte hun verdriet te uiten, maar duwen het vaak weg tot ze in staat zijn de pijn te erkennen. Sommigen hebben daarvoor eerst de herstelde veiligheid nodig van de thuissituatie, of een vertrouwensrelatie met een volwassene die hen voldoende veiligheid geeft om hun verdriet te uiten.
Adolescenten voelen zich vaak zo hulpeloos dat ze zich willen terugtrekken in hun vroege jeugd, waar ze het gevoel hadden beschermd te zijn voor de dood. De sociale verwachtingen dwingen hen echter zich eerder als volwassenen te gedragen. Ze zullen diverse volwassen rouwreacties vertonen, maar deze worden vaak gecompliceerd door typische adolescentieproblemen : weerstand om met volwassenen te communiceren, overbezorgdheid of anderen hun reacties zullen aanvaarden, vervreemding van volwassenen en vrienden en gebrek aan kennis over wat sociaal aanvaardbaar is. Andere ontwikkelingsproblemen die interfereren met het rouwproces zijn : problemen met afhankelijkheid en afstand, identiteitsproblemen, hevige emoties en seksuele conflicten.
Van tijd tot tijd zullen de rijpingstaken van adolescenten maken dat de rouwarbeid niet adequaat wordt voltooid. Wat het rouwen bijzonder kan bemoeilijken zijn schuldgevoelens in verband met de normale opstandigheid en met afstand nemen van de familie, die zich hebben voorgedaan voor de dood en die eigen zijn aan deze levensfase.

Manier waarop de dood heeft plaatsgevonden

Een plotse dood is bedreigend voor een kind. Het geeft een sterk gevoel van onveiligheid. Vaak bestaat ook de vrees dat er zich weer zoiets zal voordoen.
Ook bij kinderen zijn er veel overeenkomsten tussen het rouwproces na een zelfdoding en dat na een natuurlijke dood. Net als bij volwassenen zullen gevoelens van verlatenheid en schuld na een zelfdoding sterker zijn dan bij een andere doodsoorzaak. Juist voor kinderen zijn schuldgevoelens zeer moeilijk te verwerken. Ze stellen zich vragen als "Waarom heeft mijn papa, mama dit gedaan ?", "Was ik niet lief genoeg ?", "Was ik niet de moeite waard om voor te blijven leven ?".
Bij kinderen kunnen ook irreële schuldgevoelens ontstaan als het laatste contact in onenigheid is verlopen of als ze de ouders hebben horen ruziën. Zij hebben gedachten als "Was ik maar eerder thuisgekomen" of "Had ik maar niet zo'n slecht rapport". Soms zijn kinderen van tevoren door de ouders in de moeilijkheden betrokken. Bijvoorbeeld doordat er gevraagd is op de suïcidale ouder te letten of extra lief te zijn.
Tegenover kinderen wordt veelal de ware doodsoorzaak verzwegen. Meestal doet men dit om kinderen niet extra te belasten. Toch zal het kind signalen opvangen die hij weliswaar niet kan begrijpen, maar waarvan hij weet en voelt dat hij daar niet verder over mag denken, laat staan spreken. Een dergelijk geheim vormt een grote belasting.
Kinderen voelen zich vaak in de steek gelaten, zowel door de overledene als door de naaste familie. Het is niet ondenkbaar dat de schoonfamilie het laat afweten. Dit betekent voor kinderen het verlies van verschillende personen. Kinderen kunnen angstig zijn om andere dierbare mensen te verliezen. Gevoelens van onduidelijkheid, onzekerheid, angst, eenzaamheid, schuld en verlies van identiteit treffen het kind.

Relatie met de overledene

Hoe hechter deze relatie was, hoe moeilijker het is om het overlijden te verwerken. Vooral wanneer er iemand van het gezin overlijdt, is dit zeer ingrijpend. De beleving en reactie van het kind zijn verschillend wanneer het een ouder verliest dan wel een broer of zus.

Rouw na zelfdoding van een ouder :
Een kind gelooft in een veilige en beschermde wereld, een wereld waarin gebeurtenissen voorspelbaar zijn en ordelijk verlopen, een wereld die begrijpelijk is. Als de dood plotseling en overwacht komt, wordt de wereld veel minder veilig en voelt het kind zich heel kwetsbaar. Als een vader of moeder van wie je houdt zomaar kan verdwijnen, wat voor rampen kun je dan nog meer verwachten ?

Kinderen geloven onvoorwaardelijk dat hun ouders van hen houden. Als de doodsoorzaak zelfmoord is, betekent dat voor een kind vaak een aanslag op het elementaire geloof dat zijn ouders van hem houden. Het kind denkt : "Als mijn vader of moeder echt van me hield, hoe kon die er dan voor kiezen om dood te gaan ?". Het wordt geconfronteerd met het feit dat de ouder met opzet is gestorven, dat hij of zij de dood zelf heeft gewild en het kind alleen achter heeft gelaten. Hierdoor kunnen kinderen gaan twijfelen aan hun eigen waardigheid en inherente goedheid.

Rouw na zelfdoding van een broer of zus
Bijzonder dichtbij wordt een kind geraakt als een broer of zus sterft. Meer dan enig ander verlies is dit een bewijs voor kinderen dat ook zij kunnen sterven. Bovendien kunnen ze sterke schuldgevoelens ervaren omwille van vroegere vijandige of ambivalente gevoelens tegenover de ander, of omdat de ander gestorven is en zij zijn blijven leven. Ze kunnen ook verbaal en/of fysiek agressief gedrag stellen tegenover de ouders omdat ze niet in staat waren de overleden broer of zus te beschermen of de dood te voorkomen.

Ook na zelfdoding van een broer of zus kunnen kinderen het gevoel krijgen dat diegene die is overleden hem/haar niet belangrijk genoeg vond om voor te blijven leven. Dit is zeker het geval wanneer er een hecht contact was tussen de overledene en degene die is achtergebleven.

Broers en zussen kunnen het moeilijk hebben met wat ze erven van de bezittingen van de overledene. Voor sommigen kan dit troost inhouden, voor anderen kan het verwarring brengen. Elk kind kan dit anders aanvoelen en men moet zorgvuldig stilstaan bij de beslissing wat men zal doen met de bezittingen en de kamer van de overledene.

Andere belangrijke factoren die een invloed hebben op het rouwen zijn :

de mate waarin er veranderingen plaatsvinden na het overlijden;
de persoonlijkheid en de ervaringen van het kind (Heeft het al eerdere verlieservaringen meegemaakt ? Hoe weerbaar is het ?...);
de uitleg die aan het kind gegeven wordt over de dood (zie verder);
de reacties van de omgeving op het rouwgedrag van het kind (zie verder).

Top

Zelfdoding en kinderen: hoe hiermee omgaan?

Onze zoon was bijna één jaar oud toen ik de relatie met zijn vader beëindigde. Een half jaar daarna hadden we nog bijna dagelijks contact maar hij vond de omgang met zijn zoon te moeilijk. Hij maakte toen een einde aan zijn leven. Onze zoon is nu vier en ik weet niet wat ik hem hierover wel / niet moet vertellen ? Ik zeg tot nu toe enkel leuke dingen over zijn vader.

Mijn man heeft in 1996 een zelfdoding gedaan, onze kinderen waren toen naar mijn mening te jong om hen dit te vertellen. Nu zijn ze op een leeftijd van 7 en 8 jaar. Hoe pak je het aan om hen te vertellen wat er gebeurd is met hun vader ?

Wat vertel ik aan kinderen ?

Dit is een vraag die vaak gesteld wordt na de zelfdoding van een dierbare.
Het antwoord : de waarheid.

Velen geloven nog steeds dat men kinderen deze waarheid niet moet vertellen, om hen te beschermen. Meestal is het tegenovergestelde echter waar. Kinderen misleiden, de waarheid ontwijken of fabeltjes vertellen over de manier waarop iemand gestorven is, kan meer kwaad dan goed doen. Als ze de waarheid van iemand anders moeten horen, kan het vertrouwen tussen ouder en kind zoek raken en maar moeilijk opnieuw opgebouwd worden. "Niet weten" kan ook angstaanjagend en pijnlijk zijn, de fantasie is immers meestal erger dan de realiteit. Daarnaast kan het niet inlichten van kinderen het rouwproces bemoeilijken.
Een kind moet immers als het opgroeit wel geloven dat wat het ziet en hoort waar en echt is. Om juiste oordelen te kunnen vellen en om van ervaringen te leren, moet het ervan uit kunnen gaan dat die ervaringen een juiste weergave van de werkelijkheid zijn.
Wanneer goedbedoelende familieleden de omstandigheden van de dood van een ouder of ander gezinslid ontkennen of erover liegen, vernietigen ze het geloof van een kind in zijn of haar juiste waarneming van de werkelijkheid.
Samengevat kan men stellen dat "eerlijk duurt het langst" ook in geval van zelfdoding blijft gelden.

Hoe kunnen we een zelfdoding uitleggen en verklaren aan kinderen en tieners ? Ook al lijkt het onmogelijk en té ingewikkeld om te doen of zelfs te proberen, toch is dat precies wat we moeten doen, nl. het proberen.
Om zeker te zijn dat je uitleg eerlijk en steunend is, kan het helpen om het gesprek voor te bereiden. Eventueel kan je hierbij beroep doen op een familielid, leerkracht, clb-medewerker, hulpverlener,...
Hoeveel ze begrijpen en hoeveel informatie men als ouder kan geven, is uiteraard afhankelijk van hun leeftijd. Stem je antwoorden en informatie af op de ontwikkelingsleeftijd en het bestaande doodsconcept van de kinderen (zie hoger). Sommige kinderen zullen tevreden zijn met een antwoord van een tweetal zinnen, anderen zullen voortdurend vragen blijven stellen; vragen die ze trouwens moeten kunnen stellen en die ook beantwoord moeten worden.
Herhaal je antwoorden indien dit nodig mocht blijken en controleer om te zien of de kinderen begrepen hebben wat je wou verduidelijken.
Luister naar hun vragen en bezorgdheden en laat de kinderen ruimte om hun gevoelens te uiten.
Wanneer kinderen niet blijven luisteren, aanvaardt dit. Het is een normale reactie van mensen in dergelijke pijnlijke situaties.

Wanneer kinderen gehoord hebben dat de doodsoorzaak zelfdoding is, kan één van hun eerste vragen zijn: "Wat betekent zelfdoding ?". Je kan uitleggen dat mensen op verschillende manieren kunnen sterven - mensen sterven door kanker, hartaandoeningen, verkeersongevallen,... en dat bij een zelfdoding iemand zichzelf doodt. Wanneer kinderen vragen hoe, wees ook hier eerlijk, ook al is het zo moeilijk te verklaren.

Enkele voorbeelden om uit te leggen waarom iemand zichzelf om het leven brengt kunnen zijn :
"Mama had een ziekte die we depressie noemen en wat ervoor gezorgd heeft dat ze overleden is."

Als een kind zelf behandeld wordt voor een depressie is het cruciaal te benadrukken dat niet alle depressieve mensen sterven door zelfdoding. Beklemtoon ook dat er verschillende manieren zijn om hulp te zoeken en te krijgen, bv. medicatie, psychotherapie of een combinatie van beide.

Een meer gedetailleerde uitleg kan zijn : "Onze gedachten en gevoelens komen uit onze hersenen. De hersenen van iemand kunnen soms heel erg ziek worden. Deze ziekte kan ervoor zorgen dat iemand zich heel slecht voelt vanbinnen. Het zorgt er ook voor dat iemands gedachten verward en door elkaar geschud worden, zodat hij niet meer helder kan denken. Sommige mensen kunnen aan niets anders meer denken dan aan manieren om dit slechte gevoel vanbinnen te stoppen. Ze begrijpen niet dat ze zich zo niet hoeven te voelen, maar dat ze hulp kunnen zoeken en krijgen."

Het is voor kinderen belangrijk te horen en te weten dat de gestorven persoon van hen hield, maar dat omwille van de depressie (of ander ziektebeeld) de overledene dit niet overtuigend kon overbrengen en duidelijk maken. Het is ook van belang dat hen wordt verteld dat de overledene omwille van diezelfde ziekte niet meer kon inschatten hoe nabestaanden zich zouden voelen na zijn of haar zelfdoding. Kinderen moeten tevens weten dat de zelfdoding niet hun schuld is, en dat niets wat ze gezegd of gedaan hebben ervoor gezorgd heeft dat die persoon zichzelf gedood heeft.

Sommige kinderen kunnen ook vragen stellen rond de morele gronden van suïcidaal gedrag: goed/slecht - juist/fout. Het is best om uit dit delicate discussieveld te blijven. Een zelfdoding is geen van deze, het is iets wat kan gebeuren wanneer de pijn groter wordt dan de kracht en de energie om met die pijn te leven.

Gelijk welke aanpak men hanteert bij het bespreken / uitleggen van een zelfdoding met kinderen, het is belangrijk dat kinderen weten dat ze erover kunnen en mogen praten en vragen kunnen stellen indien ze dat wensen. Ze moeten weten dat er mensen zijn die bereid zijn te luisteren. Ze moeten ook weten dat ze zich niet altijd zo zullen voelen zoals ze zich nu voelen, dat het zal verbeteren en dat er altijd mensen zullen zijn die hun graag zien en die voor hen zullen zorgen, om het even wat er ook gebeurd.

Hoe kan ik kinderen helpen ?

Gelijk op welke manier kinderen reageren, ze moeten beseffen dat ze hun gevoelens openlijk kunnen tonen zonder dat ze daarvoor veroordeeld worden en dat je hen als ouder emotioneel zal steunen om met deze ervaringen te kunnen omgaan.
Net zoals volwassenen, hebben kinderen tijd nodig om hun eigen reacties te kunnen begrijpen en hebben ze minder manieren om hun emoties te uiten. De verwarrende gevoelens kunnen ook gemaskeerd worden door hun gedrag, dat bijna gewoon lijkt. Kinderen kunnen ook rouwen, zelfs al wenen ze niet, lijken ze niet verdrietig en gedragen ze zich niet zoals we verwachten.
Kinderen betrekken bij wat er aan de hand is, kan de angst om ook jou te verliezen verminderen. Oudere kinderen kunnen gerustgesteld worden door naar hen te luisteren, hun bezorgdheden te accepteren en hen aan te moedigen om allerhande activiteiten met leeftijdsgenoten terug op te nemen. Dit kan immers voor kinderen de beste manier zijn om hun verwarrende en beangstigende gedachten en gevoelens te controleren en verminderen.

Tips om kinderen te helpen :

Het is belangrijk om eerlijk te zijn. Geef de juiste informatie op een liefdevolle en meelevende wijze. Vaak is het nodig de informatie een aantal keer te herhalen.
Praat erover met al de kinderen, ook de jongste.
De uitleg moet helder en direct zijn. Gebruik geen verzachtende woorden. Zeg "dood". Andere woorden als "slapen", "weg" impliceren dat die persoon terugkomt. Geef de feiten. Let er voor op om niet té veel uit te wijden. Ga niet in op details, tenzij er expliciete vraag naar is.
Probeer ook na te gaan wat kinderen denken. Vraag wat ze denken dat er gebeurd is en wat ze gehoord hebben.
Luister zorgvuldig, ook naar hun vragen. Geef eerlijk antwoord op eventuele vragen en wees consistent in het vertellen van de waarheid over de zelfdoding. Als je geen antwoord hebt, verzin niets of ga niet raden. Geef toe dat je het niet weet.
Wees bewust van mogelijke schuldgevoelens bij de kinderen. Verzeker hen ervan dat het hun fout niet is en was.
Geef de kinderen tastbare herinneringen van de overledene (een pet, trui, horloge...).
Wanneer je niet bereikbaar bent, zorg er dan voor dat iemand - een vertrouwenspersoon - aanwezig of in de buurt is.
Kinderen moeten op de hoogte gebracht worden dat een zelfdoding een individuele zaak is. Zelfs als gezinsleden dit doen, volwassenen en kinderen kunnen steeds kiezen het niet te doen.
Maak duidelijk dat er andere en betere manieren zijn dan zelfdoding om problemen op te lossen.
Betrek de kinderen bij de begrafenis en geef hen de kans om afscheid te nemen van hun dierbare. Leg uit wat er allemaal zal gebeuren op de begrafenis.
Breng de school op de hoogte van het overlijden, en vertel je kinderen dat je dit zult doen, ook al willen ze dit niet. Het is beter voor de kinderen dat de leerkracht en andere kinderen van het overlijden op de hoogte zijn, dan hen ervan te moeten verdenken dat ze ervan op de hoogte zijn.
Moedig kinderen aan hun verdriet en rouw te delen met de anderen thuis en met vertrouwenspersonen buiten de familie.
Praat ook over jouw gevoelens. Als je verdrietig lijkt of weent, leg uit waarom. Leg uit dat je verdrietig bent en dat deze onplezierige gevoelens niets met hen te maken hebben, maar dat je aan het rouwen bent. Je kan kinderen helpen rouwen door hen jouw tranen te laten zien, door samen met hen te huilen en door hen te laten weten dat het normaal en begrijpelijk is om geschokt te zijn.
Praat over het overleden familielid. Verzwijg hem/haar niet.
Ook kinderen kunnen alle emoties en stappen doorlopen die verbonden zijn met het rouwproces van volwassenen na een zelfdoding.
Leer je kinderen dat ze het verhaal rond de zelfdoding beter selectief aan een aantal personen meedelen en niet aan iedereen.
Neem zo snel mogelijk de dagelijkse bezigheden en routines weer op. Kinderen voelen zich daar veiliger bij.
Maak duidelijk aan de kinderen dat ze beschermd worden en veilig zijn. Wanneer ze zich veilig voelen zullen ze hun rouwproces kunnen doorwerken. Af en toe een knuffel kan daarbij wonderen verrichten.
Probeer het gedrag van je kinderen te begrijpen. Als ze er geen woorden voor hebben, zullen ze hun verdriet in gedrag tonen.
Praat over slechte dromen, of laat de kinderen bv. een tekening maken over de droom. Laat hen de tekening verscheuren en weggooien. Zo kunnen ze met dergelijke dromen leren omgaan.
Je kan ook samen met hen een kinderboek lezen rond de dood.
Panikeer niet als kinderen spelen rond het thema leven en dood. Dit is voor hen een manier om door hun angsten en verdriet te raken.
Het is betekenisvol voor de kinderen om iets te doen zodat de overledene herdacht wordt.
Maak plannen voor de kinderen zodat er iets is om naar uit te kijken, zoals bv. een vakantie of andere plezierige zaken.
Kijk samen naar foto's van de overledene.
Laat de kinderen kinderen blijven. Belast hen niet te veel door beroep op hen te doen om jou te ondersteunen.

Uiteraard moet er flexibel met deze tips omgegaan worden. Het zijn aandachtspunten. Niet alles kan en moet tegelijkertijd aan bod komen. Er is voor alles een gepaste tijd en een gepast moment.

Mijn man heeft zichzelf verhangen in 1999. Vanaf het eeste begin kon ik niet anders dan de kinderen die toen 3, 7 en 9 waren de waarheid vertellen. Dit gebeurde toen in een shocktoestand, ik vond hem namelijk toen ik met alle kinderen thuiskwam. Het gebeurde dus gewoon zo.
Nu 2 jaar later merk ik dat het voor hen openlijk bespreekbaar is en het daardoor ook naar de buitenwereld toe "gemakkelijker" is het te benoemen. Het blijft moeilijk en confronterend maar ik geef ze mee dat het niet iets is om je voor te schamen en dat het niet aan hen ligt dat hij dit gedaan heeft. Het is een ziekte in zijn hoofd die hem ertoe gedreven heeft. Regelmatig komen ze erop terug individueel of als we met zijn viertjes zijn en ook al zijn niet alle gesprekken even gemakkelijk voor mij, ik ben achteraf blij dat ze het weten. De oudste 2 kinderen hebben wel hulp gehad van een therapeut om alles wat er gebeurd is in ons gezin een plaatsje te geven.

Onze dochters waren 5 en 7 jaar oud toen hun oma "overleed". We hebben niet verteld hoe precies, tot we jaren later min of meer gedwongen waren door de omstandigheden. De kans was toen groot dat ze het via een ander zouden kunnen horen. Het was een zeer emotionele avond. Niemand kan je precies vertellen wanneer en hoe je het kunt vertellen. Maar eens komt de dag dat het moet. Wij waren altijd in de veronderstelling dat onze dochters van niets wisten, maar nadat wij het verteld hadden, bleek dat ze al die jaren al achterdochtig waren over hoe hun oma overleden was.

Top

Opvang van kinderen

Wanneer je als nabestaande wil werken met kinderen, moet je enkele beschouwingen in acht nemen. Wat hebben kinderen nodig ? Op welke manier rouwen zij ? Hoe kunnen we hen het best ondersteunen ?
Het opstarten van een gespreksgroep gericht naar kinderen vereist heel wat ervaring en achtergrond in het werken met kinderen. Kinderen verschillen van volwassenen in reacties en behoeften : hun persoonlijkheid is volop in ontwikkeling. het is belangrijk om bij hun leefwereld aan te sluiten.
Er bestaan specifieke methodieken voor de professionele begeleiding van kinderen. De gesprekstechnieken die toegepast worden bij de begeleiding van volwassenen zijn vaak ontoereikend bij kinderen. Een kind drukt zijn emoties veelal uit via spel, tekenen,...

De behoeften van een kind zijn afhankelijk van de leeftijd :

Bij het praten over de verwerking van verlies zijn jonge kinderen vaak meer gebaat met individuele begeleiding door een deskundige dan bij begeleiding in een groep.
Een kindergroep functioneert het best in de vorm van een gesloten groep met een vast aantal bijeenkomsten en op voorhand uitgewerkte thema's. Het is belangrijk de ouders bij de voorbereiding te betrekken en hen goed te informeren.
Een loutere "praat"groep is geschikt voor jongeren vanaf 15 jaar. Jongeren/adolescenten zijn niet gemakkelijk te motiveren voor regelmatig georganiseerde gespreksgroepen. Ze lijken wel behoefte te hebben aan contact met leeftijdsgenoten, op hun tempo.
Een alternatief voor groepsbijeenkomsten is het organiseren van één of meerdere weekends waarin kinderen / jongeren als lotgenoten elkaar kunnen ontmoeten.

Ouders moeten uiteraard betrokken worden in de opvang van hun kinderen. Naast professionele begeleiding van het kind moet voldoende aandacht gegeven worden aan de communicatie tussen ouders en kinderen. Ouders zijn tenslotte de belangrijkste steunfiguren van het kind.
Een manier om ouders te ondersteunen is het thema "kinderen" te bespreken in een samenkomst van de volwassenengroep : hoe kan je als ouder met je kind over de dood spreken, hoe kan je je kind helpen, ...?

Wanneer u vragen heeft rond het werken met kinderen / jongeren als nabestaande, is het aangeraden contact op te nemen met mensen die hiermee ervaring hebben. Zij kunnen u hierin ondersteunen. (zie de lijst met verwijsadressen)

Bron: De fauw N. - Conserriere I. - Verhaeghen E. (2002)

Top